Eski Özbek edebi dilinde “hükümdar” anlamini ifade eden leksik birimler (Seb’a-i Seyyâr eseri örneğinde)
Abstract
Bu bildiride Ali Şir Nevaî’ninSeb’a-i Seyyar adlı eserinde yer alan, toplumsal terimler grubuna dâhil olan “hükümdar” anlamını ifade eden leksik birimler ele alınmaktadır. Mesnevîde geçen yerli ve alıntı kelimelerin etimolojik özellikleri ile bunların leksik ve semantik açıdan anlamları açıklanmıştır.Hakikaten, bu gruba ait terimler dilbilimsel ve pragmatik açıdan incelenmiş, leksik birimlerin anlam genişlemesi ve daralması gibi anlam değişimi süreçleri de analiz edilmiştir. Herhangi bir toplumsal leksemin oluşumu ve gelişimi, belirli bir toplumsal sistemle bağlantılı olarak şekillenir. Bu nedenle, toplumsal leksemelerin diakronik açıdan; yerli ve ödünç katman, anlam genişlemesi ve daralması yönünden incelenmesi gereklidir. Özellikle eserde devletin en yüksek yöneticisi kavramını ifade etmek için şah, padişah, sultan, salâtin, han, hakan gibi leksik birimlerin birbirinin eş anlamlısı olarak veya bazı yerlerde anlam farklılığıyla kullanıldığı görülmektedir. “Seb’a-i Seyyar” mesnevisinin söz varlığında devletin baş yöneticisi anlamını taşıyan terimler şunlardır:
References
- Alisher Navoiy. Sab’ai sayyor. X jildlik, VII jild. – Toshkent: G‘G‘ulom, 2013. – B. 275-664.
- Abduvalieva D. Alisher Navoiy tarixiy asarlari leksikasi. Filol.fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD). ... diss. – Toshkent, 2017. – B. 68.
- Abdushukurov B. “Qisasi Rabg‘uziy” leksikasi. Filol.fan. dokt. ... diss. – Toshkent, 2017. – B. 172.
- Baskakov N.A. Tyurkizmq sotsialnaya terminologiya v “V slove o polku Igoreve”// Turkologika (K 70-letiyu akademika A.N.Kononova). – L., 1976. – S. 225-226;
- Fasmer E. Etimologicheskiy slovar russkogo yazыka. – T.4. – S.221.
- Dadaboev H. Alisher Navoiy asarlaridagi ijtimoiy-siyosiy terminlarning eski turkiy obidalar leksikasiga munosabati // Alisher Navoiy tug‘ilganining 550 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy konferensiya tezislari. – Toshkent: Fan, 1991.– B. 68.
- DadabaevX. X. Общественно-политическая и сотсиално-экономическая терминология в тюркоязычных писменных памятниках XI–XIVvv. – Tashkent, 1991. – S. 64.
- Isoqova Z.M. Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asaridagi ijtimoiy-siyosiy leksika: Filol.fanlari nomzodi...diss. avtoref.– T., 2010.
- Mo‘minova O. O‘zbek tilida mansab va unvon nomlarining leksik-semantik tarkibi. – T.: “Aloqachi”, 2009.
- Насыров И. Лекcика “Маджалис ан-нафаис” Алишера Навои. Автореф. дисс. …канд. филол. наук.-Ташкент, 1980. 5-б.
- O‘rozboev A.Ogahiyning tarixiy asarlari leksikasi. Filol. fan. d-ri (DSc). diss... – Toshkent. 2018. –B. 29.
- Xo‘janiyazova Sh. Alisher Navoiyning manoqib asarlari leksikasi. Monografiya.–Toshkent. 2022. –B. 62.
Xo‘janiyazova S. Eski Özbek edebi dilinde “hükümdar” anlamini ifade eden leksik birimler (Seb’a-i Seyyâr eseri örneğinde) // I.Uluslararası Van Sosyal Bilimler Sempozyumu sempozyum bilgileri. – Van: Van Yüzüncü Yıl University Press, 2025. – B. 776–779. – ISBN 978-625-6768-23-9. – DOI: 10.67895/dnrzbyjd.